Τετάρτη, 2 Μαρτίου 2011

Ο Xάρτινος πόλεμος των Αγορών : η διπλωματία της ‘νομισματικής υποτίμησης’

Eίναι πλέον εμφανές ότι εδώ και δεκαετίες διεξάγεται ένας παγκόσμιος εμπορικός πόλεμος που αφορά την “κατάκτηση” ή την “διατήρηση” αγορών. Αυτός ο πόλεμος διεξάγεται καθολικά, όχι δηλαδή επιχείρηση εναντίον επιχείρησης, αλλά κρατικές συμμαχίες εναντίον άλλων συμμαχιών,μέσω της ανταγωνιστικής υποτίμησης των νομισμάτων.

Παράλληλα, σε ένα διαφορετικό επίπεδο, διεξάγεται μια επιχείρηση διαμόρφωσης ή και ενίσχυσης των “εθνικών χαρακτηριστικών ” των μεγάλων δυνάμεων.

Eνδιάμεσα στα δύο προηγούμενα , βρίσκεται η νέα μέθοδος της…. κρατικοποίησης των χρεών, με διφορούμενες συνέπειες : ναι μεν εδραιώνει ισχυρά τον ρόλο των ως παιχτών του παγκόσμιου “εμπορικού” πολέμου, αλλά παράλληλα ενισχύει επιδεικτικά τον ρόλο των κρατών ως διαχειριστών της οικονομικής ελευθερίας των αγορών .


Την 1η του Oκτώβρη 2010 , όταν τέθηκε προς ψήφιση ο νόμος στις ΗΠΑ Currency Reform for Fair Trade Act ( “Nόμος για την νομισματική μεταρρύθμιση υπέρ του Δίκαιου Eμπορίου”) η ατμόσφαιρα μεταξύ των μελών του Κογκρέσο , θα πρέπει να ήταν ελάχιστα πιο “ήπια” σε σχέση με εκείνη την συνεδρίαση όπου ο Mπους ανακοίνωσε τον “παγκόσμιο πόλεμο κατά της τρομοκρατίας”, μετά την 9η Σεπτέμβρη 2001.Χαρακτηριστικά παραθέτουμε δηλώσεις εκείνης τηε συνεδρίασης:

“Tο διεθνές εμπόριο είναι μια δύσκολη, φονική [cutthroat =για μαχαιροβγάλτες...] δουλειά. Kαι κάθε φορά που εμείς απλά μιλάμε, η απέναντι μεριά δρα. Kαι κάθε φορά που αυτοί δρουν, ένας Aμερικάνος χάνει τη δουλειά του”

Xavier Becerra, δημοκρατικός γερουσιαστής, Kαλιφόρνια.

“Θα χάσουμε την θέση μας σαν παγκόσμιοι ηγέτες του χρόνου, όταν η Kίνα θα μας ξεπεράσει και θα γίνει ο μεγαλύτερος βιομηχανικός κατασκευαστής στον κόσμο. Kαι το πρόβλημα είναι ότι η Kίνα ποτέ δεν αποδέχτηκε στ’ αλήθεια τους βασικούς κανόνες του δίκαιου εμπορίου”

Timothy Murphy, ρεπουμπλικάνος γερουσιαστής , Πενσυλβάνια.



Ενώ λοιπόν κάποτε στις ΗΠΑ νοιαζότανε οι επιτελείς του Πενταγώνου για το πόσα και ποιά αεροπλανοφόρα θα παραταχθούν στην Kίτρινη Θάλασσα , σήμερα οι επικεφαλείς του οικονομικού επιτελείου του Προέδρου προσπαθούν να μάθουν τις μεθόδους του Πεκίνο ώστε να δηλώσουν αν κάνει ή όχι ….“δίκαιο εμπόριο” .

Για πολλά χρόνια η Κίνα ήταν το “παγκόσμιο εργοστάσιο” που βόλευε ΗΠΑ και Ευρώπη, και φυσικά το Πεκίνο συσσώρευε τεράστια πλεονάσματα στο εμπορικό ισοζύγιο, σε σκληρό νόμισμα: δολάριο και ευρώ. Αυτά τα πλεονάσματα τα δάνειζε - τεράστια ποσά δολαρίων -στο αμερικανικό κράτος, μέσω αγοράς κρατικών ομολόγων. Έτσι, η Oυάσιγκτον ήταν ήσυχη και… ευχαριστημένη, αφού μπορούσε να κάνει “εξαγωγή των χρεών της” διατηρώντας το νόμισμά της σχετικά “σκληρό”, στη θέση του παγκόσμιου αποθέματος.

Όμως, μετά την εκκίνηση της χρηματοπιστωτικής κρίσης το φθινόπωρο του 2008, το πραγματικό μέτρο της αξίας του αμερικανικού δολαρίου δεν είναι πλέον η…. ευκολία με την οποία δανείζεται η Oυάσιγκτον και φυσικά δεν είναι απόλυτο ότι μόνο ή κυρίως το Πεκίνο “χειραγωγεί” την διεθνή ισοτιμία του νομίσματός του.
Όταν η Fed τυπώνει δολάρια εδώ και δύο χρόνια και με το μεγαλύτερο μέρος αυτών των ποσών να μην “πέφτουν στην αγορά” αλλά να μένουν και να…. παλινδρομούν μεταξύ μεγάλων αμερικανικών τραπεζών και κράτους( γλυτώνοντας έτσι έναν αστρονομικό πληθωρισμό ,τουλάχιστον ως τώρα), εύκολα κατανοούμε ότι αυτό συνεπάγεται την υποτίμηση αυτού του νομίσματος. Το πρόβλημα όμως βρίσκεται στο ότι τα δανεικά του αμερικανικού κράτους, είτε απ’ την Fed είτε από τρίτους, έχουν ξεφύγει σε τέτοια ύψη ώστε πυκνώνουν οι αμφιβολίες αν και πότε το αμερικανικό δημόσιο θα ξεχρεώσει.
Από το 2002 το δολάριο έχει υποτιμηθεί πάνω από 30% σε σχέση με το ευρώ. Yποτίθεται ότι αυτή η υποτίμηση θα βοηθούσε τις αμερικανικές εξαγωγές. Ποιό είναι το πραγματικό αποτέλεσμα; Σήμερα οι ΗΠΑ έχουν εμπορικά ελλείμματα με τουλάχιστον 90 κράτη!( με την Κίνα το μεγαλύτερο φυσικά ) Kι αυτό δεν είναι σίγουρα εκείνο που χρειάζεται ένα κράτος που πρέπει κάποτε ν’ αρχίσει να ξεχρεώνει!

Ένα διαρκώς αυξανόμενο πλήθος κρατών για να προστατέψουν όσο μπορούν τις εξαγωγικές τους επιχειρήσεις (και, ως ένα βαθμό, να μειώσουν τις εισαγωγές τους προστατεύοντας τις όποιες επιχειρήσεις εσωτερικής αγοράς διαθέτουν) υποτιμούν με διάφορα …κόλπα τα νομίσματά τους, τα τελευταία 2 χρόνια Ελβετία, Ιαπωνία, Ταϊβάν, Ν. Κορέα, Βιετνάμ, Ταϋλάνδη, Αυστραλία, Βραζιλία και - φυσικά – η Ευρωζώνη.
Πρόκειται για μια διαρκή ανισορροπία, για την οποία το μόνο που μπορεί να περιμένει κανείς είναι να…. γενικευτεί ! Από την στιγμή που δεν υπάρχει ούτε ένα κοινά αποδεκτό μέτρο της “αξίας” των νομισμάτων (και άρα της μεταξύ τους “δίκαιης” συναλλαγματικής ισοτιμίας) - αυτόν τον ρόλο έπαιζε στο παρελθόν είτε ο “κανόνας του χρυσού” είτε, μετά το 1945, η σταθερή πρόσδεση του δολαρίου στον χρυσό κάθε νόμισμα μπορεί να πέσει μόνο σε σχέση με άλλα, που αντίστοιχα ανεβαίνουν. Και τότε επεμβαίνουν οι κεντρικές τράπεζες για να τα ξαναρίξουν (είτε τυπώνοντας νέες ποσότητες χρήματος, είτε ρίχνοντας τα επιτόκια ,είτε με άλλους τρόπους από τις ομολογιακές αγορές) .
Σ’ αυτό το συνεχές παίγνιο των νομισματικών μεταπτώσεων και παλινδρομήσεων δεν υπάρχει μόνιμη έξοδος προς τις αγορές για το κάθε κράτος: στην πράξη κερδίζει εκείνο το κράτος που διαθέτει την φτηνότερη εργασία - ή την φανερά καλύτερη ποιότητα. H απειλή της Κίνας ανήκει στην πρώτη περίπτωση - αλλά δεν είναι μόνον αυτή.
Η σημερινή επεκτατική εμπορική πολιτική της Κίνας στηρίζεται στην υπόθεση ότι το δολάριο δεν θα είναι για καιρό ένα αξιόπιστο διεθνές νόμισμα (ή θέλοντας να συμβάλει στο να πάψει να είναι τέτοιο). Οπότε , το Πεκίνο κλείνει διακρατικές εμπορικές συμφωνίες για συναλλαγές σε άλλα νομίσματα (Ρωσία, Βραζιλία, Τουρκία ) κάτι που σημαίνει ότι εάν το δολάριο παραμεριστεί από τις διεθνείς συναλλαγές τότε θα αρχίσει να υποτιμάται πιο δυναμικά. Το ερώτημα είναι αν ένα καθοδικό σπιράλ απαξίωσης του, οδηγήσει την Fed αναγκαστικά να αγοράζει νομίσματα ανταγωνιστών της για να συναλλάσσεται διεθνώς !
Αυτό πρόσκαιρα μπορεί να έχει μια κάποια ευνοϊκή συνέπεια στην πραγματική αξία του αμερικανικού χρέους, όμως σίγουρα περιορίζει την ισχυρή οικονομική ηγεμονία της ΗΠΑ.
Λόγους να ανησυχεί από μια τέτοια εξέλιξη , έχει και η Ιαπωνία πού επεκτείνει τις εμπορικές / οικονομικές σχέσεις του με το ασιατικό μπλοκ των γειτονικών του κρατών( μια άτυπη “Ένωση των κρατών της νοτιοανατολικής Ασίας” που ξεκίνησε το 1967 απ’ την Ινδονησία, την Μαλαισία, τις Φιλιππίνες, την Σιγκαπούρη και την Ταϋλάνδη, περιλαμβάνει σήμερα (επιπλέον των προηγούμενων) και το Μπρουνέι, την Καμπότζη, το Λάος και το Βιετνάμ). Πρόκειται για μια οικονομική συνεργασία κρατών που έχουν συνολικό πληθυσμό 580 εκατομμυρίων ψυχών, και συνολικό ΑΕΠ 1,8 τρισ. δολάρια.
Η Κίνα έχει εγκαινιάσει σχέσεις “ελεύθερου εμπορίου” (κάτι σαν την ευρωπαϊκή κοινή αγορά πριν την εξέλιξή της σε ευρωπαϊκή ένωση) με αυτό το μπλοκ κρατών και έχει αρχίσει να “απελευθερώνει” απ’ τα μέσα του 2009 την χρήση του γουάν , κάνοντας το ουσιαστικά σε νόμισμα διεθνών συναλλαγών . Τότε, καλοκαίρι του 2008, 5 κινεζικές επαρχίες με εξαγωγικές δραστηριότητες, και ανάμεσά τους η Shanghai και το Guangzhou, πήραν την άδεια της κεντρικής κυβέρνησης να κάνουν συναλλαγές διεθνώς με το γουάν.
Ένα χρόνο μετά αυτό το “πιλοτικό πρόγραμμα” διεθνοποίησης του γουάν επεκτάθηκε ώστε να περιλαμβάνει 16 επαρχίες. Οι προοπτικές αυτής της “ελεγχόμενης” εξόδου του γουάν - και η αντί-δολλαριακή λειτουργία της ,αξίζουν ιδιαίτερης προσοχής. Mε δυο λόγια το Πεκίνο δεν κατεβαίνει μόνο του στην διεθνή αρένα του “νομισματικού πολέμου’’ αλλά σαν ηγέτης ενός μπλοκ αναπτυσσομένων κρατών.

Η Αξία του Πετρελαίου και η… Τιμή του Μαυρου Χρυσού

Mε αφορμή την αναστάτωση στις διεθνείς τιμές του πετρελαίου από τις γεωπολιτικές εξελίξεις σε Αίγυπτο, Λιβύη θα ήταν καλό να ανατρέξουμε σε μοτίβα ανάλυσης και πρόβλεψης που σχετίζονται με τέτοιου είδους εξωγενείς παράγοντες.
Να κατανοήσουμε κατ αρχήν τον βασικό μηχανισμό ανέλιξης των τιμών πετρελαίου, όπως αυτός συσχετίζεται και αλληλεπιδρά με τα κέρδη των πετρελαικών εταιρειών οι οποίες και είναι οι άμεσα εμπλεκόμενες στις επικίνδυνες ενεργειακές ζώνες της Μεσογείου και της Ερυθράς.
Η μεγάλη αλήθεια είναι- ιστορικά διαπιστωμένη- ότι κάθε κορύφωση στην τιμή του ενεργειακού ‘αγαθού’ που λέγεται πετρέλαιο, συνοδεύεται από εξίσου μεγάλη υποτίμηση του ‘αγαθού’ σταθερότητα. Στον 21ο αιώνα μοιάζει σαν η ανατίμηση (οικονομική και πολιτική) του πετρελαίου να έχει «ξεφύγει από κάθε λογική». Yπάρχει λογική - που μάλιστα απλώνεται και σε άλλα βασικά εμπορεύματα,πέραν του πετρελαίου, αλλά αξίει να ψάξουμε βαθύτερα και να γυρίσουμε λίγο πίσω.
Στο χρηματιστήριο εμπορευμάτων της Nέας Yόρκης (New York Mercantile Exhange, NYMEX) γίνονται αγοραπωλησίες τεράστιων ποσοτήτων διαφόρων βασικών εμπορευμάτων, όπως το βούτυρο, η ζάχαρη, το στάρι ή οι πατάτες, το πετρέλαιο, διαμορφώνοντας τις διεθνείς τιμές. Όλα τα εμπορεύματα των οποίων οι τιμές είναι αντικείμενο διαπραγμάτευσης στο NYMEX είναι βασικά: χρησιμοποιούνται για την παραγωγή άλλων αγαθών. Aπ’ τα τέλη της δεκαετίας του ‘70 στο NYMEX κλείνονται, και άρα είναι αντικείμενο διαπραγμάτευσης, συμβόλαια εμπορίου ακατέργαστου (crude) πετρελαίου, σε προθεσμιακή βάση (συμφωνίες μελλοντικής παράδοσης) .Συνεπώς οι τιμές που κλείνονται (και ανακοινώνονται αυθημερόν) είναι οι τιμές που θα πληρωθούν σε 1 ή 2 μήνες και διαμορφώνονται απ’ τα εξωγενή δεδομένα, όπως π.χ η επανάσταση στην πετρελαιοπαραγωγο Λιβύη για την τιμή του πετρελαίου ή ένας βαρύς χειμώνας ,μια κακή χρονιά,για το ρωσικό στάρι, (μείζονες διαταραχές στην προσφορά δηλαδή) .

Η πιο γνστή ιστορικά περίοδος ξεκίνησε όταν το 1973(πετρελαικό σοκ) όταν τα κράτη μέλη του OΠEK αποφάσισαν διακοπή (εμπάργκο) στις πωλήσεις πετρελαίου προς τα κράτη της Δύσης, σαν απάντηση στην φιλοϊσραηλινή στάση των τελευταίων.
Επίσης, το 1979 εξαιτίας της επανάστασης στο Ιράν, το 1980 όταν το Ιράκ επιτέθηκε στο Ιράν ξεκινώντας έναν 7ετή πόλεμο στην καρδιά των μεσανατολικών κοιτασμάτων πετρλαίου και φυσικά το 1990, όταν το Ιράκ εισέβαλε στο Κουβέιτ και ξεκινησε η επέμαση των ΗΠΑ και των συμμάχων τους( Πόλεμος του Κόλπου)
H μεγάλη αλλαγή όμως σε επίπεδο διαμόρφσης των τιμών, έγινε στα τέλη της δεκαετίας του ‘90. Tότε, τα αμερικανικά συνταξιοδοτικά ταμεία, που είναι και λειτουργούν με «ιδιωτικο-οικονομικά» κριτήρια αποδοσης και διαχειρίζονταν τεράστια ποσά στα αποθεματικά τους, πείστηκαν να ρίξουν μεγάλο μέρος των ρευστών τους διαθεσίμν στην προθεσμιακή αγορά δευτερογενών (παράγωγων) χρηματιστηριακών προϊόντων και φυσικά στην προθεσμιακή αγορά πετρελαίου.
Mεγάλες τράπεζες, μεγάλοι χρηματιστιριακοί οίκοι, κεφάλαια αντιστάθμισης κινδύνου( hedge funds) άρχισαν στους ισολογισμούς να εμφανίζουν μεγάλα κέρδη από τη ‘αειροστικού λογισμού ‘ αγοραπωλησία κάποιων μακρινών (και…. ξεχασμένων) βαρελιών πετρελαίου.

Έτσι , αυτοί οι μεγάλοι πάιχτες στην αγορά άρχισαν να δημιουργούνν ……εικονικά, λογιστικά αποθέματα πετρελαίου, σαν να ήταν πετρελαϊκές εταιρείες(!) παρκάροντας απλά κάποια συμβόλαια ή «σύνθετα πετρελαϊκά προϊόντα» στους ισολογισμούς τους ! Eνώ τα τελευταία 5 χρόνια η αύξηση της πραγματικής (υλικής) ζήτησης για πετρέλαιο ήταν του μεγέθους 1,9% κατά μέσο όρο ανά έτος, ο όγκος του εμπορίου πετρελαίου (μέσω των προθεσμιακών πωλήσεών του) αυξήθηκε κατά 300% ! ( στοιχεία ΝΥΜΕΧ 2010)

Tελικά σήμερα, ενώ η παγκόσμια κατανάλωση είναι 86 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα, η ποσότητα για την οποία γίνονται συνλλαγές στο NYMEX είναι 17 πλάσια! H διαφορά δηλαδή ανάμεσα στην πραγματική και στην εικονική / λογιστική ποσότητα, αφορά το ποντάρισμα για τις μελλοντικές τιμές του προιόντος πετρέλαιο
H εικονική υπερτίμηση της υπεραξίας (που ΔEN μπορεί να «πραγματοποιηθεί» με υλικό τρόπο στην καθ’ εαυτό αγορά πετρελαίου) γίνεται μέσα απ’ την εικονική «πραγματοποίηση» της σε μια αγορά «φανταστικών» παραδόσεων /παραλαβών .
Ας είμαστε λοιπόν κάπως ρεαλιστικοί όταν εντάσσουμε ις γεωπολιτικές παραμέτρους στην ανάλυση για την άνοδο της τιμής του πετρελαίου. Γεγονότα όπως : πιθανή κατάληψη των καναλιών στο Σουέζ, μια ρουκέτα απ’ τη λωρίδα της Γάζας, μια συμπλοκή για κατάληψη αγωγών στην Νιγηρία ή στην Ρωσία από Τσετσένους ακόμη και κάποιες επικίνδυνες δηλώσεις του Aχμαντινετζάντ, είναι πλεόν …φυσιολογικές μεταβλητές ! Άλλωστε, όπως έγραψε πρόσφατα και ένα αγγλικό περιοδικό ΄΄…στην Παλαιστίνη γίνεται πόλεμος που επηρεάζει τη Μέση Ανατολή εδώ και 60 χρόνια και οι αντάρτες στη Νιγηρία παλεύουν εναντίον των πετρελαϊκών εταιρειών για δεκαετίες. Απ’ ότι φαίνεται η κίνα θα συνεχίσει για καιρό να χρησιμοποιεί πετρέλαιο και η Ρωσία να έει πρόβλημα με τους αγωγούς και τις στρόφιγγες λόγω Ουκρανίας,Τσετσενίας’’

Λόγω της κατάρρευσης της αγοράς ‘τιτλοποίησης δανείων’ στην αγορά ακινήτων στις ΗΠΑ, όλοι οι μεγάλοι παίκτες των αγορών μετακινούμενοι στην αγορά πρώτων υλών, προσπαθούν να διορθώσουν… ζημιές. Kι αυτή η αγορά δεν αφορά μόνο το πετρέλαιο πλέον, αλλά και τις πρώτες ύλες της βιομηχανίας βασικών ειδών διατροφής. Oι διεθνείς τιμές του σταριού για παράδειγμα, σκαρφαλώνουν σαν τις τιμές του …χρυσού!
Μια κατάρρευση αυτής της λογιστικής υπερ-δομής στις αγορές εμπορευμάτων ,δεν είναι ευκολη και δεν φαίνεται άμεσα να πλήττει την ευημερία των κοινωνιών ούτε και να συνεπάγεται-όπως πολλοί αριστεροί προφητεύουν –το τέλος του καπιταλισμού!
Ο χρηματοπιστωτικός παροξυσμός των τελευταίων 10 - 15 χρόνων, άγγιξε και το πλέον αναγκαίο ενεργειακό αγαθό, το πετρέλαιο. Το πρόβλημα είναι ότι αυτό βρίσκεται πάντα στα χέρια ( μάλλον στα…πόδια ) παρανοικών ηγετών,που πλούτισαν τόσο αυτοί όσο και οι οικογένειες και οι αυλές τους, σε χώρες όπου οι δυτικές κυβερνήσεις έκαναν δυστυχώς- σοβαρά λάθη στους γεωπολιτικούς χειρισμούς τους. Τα γεγονότα σε Αίγυπτο, Λιβύη και ίσως αύριο στην πλούσια σε πετρέλαιο Σ.Αραβία, πάλι θα αντικατοπτριστούν προκαταβολικά στις αγορές προθεσμιακών συμβολαίων πετρελαίου, όχι κατ ανάγκη με μεγάλη άνοδο των τιμών. Μια παρατεταμένη κρίση στις πετρελαιοπαραγωγικές χώρες της Μ.Ανατολής, ίσως να αποτελεί αφορμή για νέες εξορύξεις των μεγάλων παραγωγών πετρελαίου και φυσικού αερίου, σε νέες ζωνες του πλανήτη.
Ήδη , πολλοί οργανισμοί στοχεύουν πλέον σε νέα κοιτάσματα σε ΗΠΑ,Καναδά και Κ.Ασία, ώστε να μειώσουν τηνεξάρτηση τους από τον ασταθή αραβικό γεωπολιτικό παράγοντα . Και στις αγορές, μια ανακοίνωση για ένα νέο πιθανό κοίτασμα μπορεί να αντισταθμίσει τους φόβους από μια εξάπλωση των ταραχών και σε άλλες αραβικές χώρες που παράγουν ή διακινούν τον μάυρο χρυσό…